تالاب‌هاي شهرستان خوي:

تالاب سياه‌باز:

اين تالاب در فاصله 52 كيلومتري شمال شهرستان خوي و 12 كيلومتري غرب جاده ترانزيتي بازرگان واقع شده است. اين تالاب 70 هكتار وسعت داشته و به وسيله كانالي به دو قسمت شده و در زمان مطالعه مشاهده گرديد كه بعلت استفاده بيش از حد از آبهاي زيرزميني آب اين تالاب خشك و تردد خودروها نيز از اين مسير است.

تالاب قريس:

اين تالاب در شمال غربي خوي در كنار روستايي به همين نام واقع شده و به دليل استفاده زياد از آبهاي زيرزميني اين تالاب خشك شده است 

شكارگاههاي شهرستان خوي:

قوانين و مقررات شكار و صيد در شهرستان خوي:

قوانين و مقررات شكار و صيد در سطح كشور و در سطح استان و شهرستانها همه‌ساله علاوه بر قوانين مصوب بصورت دستورالعمل از سوي رئيس سازمان حفاظت محيط زيست ابلاغ و اجرا مي‌گردد كه در بخش استان بدان اشاره گرديد.

مناطق مجاز و مناطق ممنوعه شكار و صيد در شهرستان خوي:

منطقه شكار ممنوع زرآباد (زورآباد): بصورت دالان يا پل قشلاقي منطقه حفاظت شده مراكان و ييلاقات الند بهم متصل مي‌سازد. تپه ماهورها و مراتع ميان بند كلوانس و پير عنبر و سولوز و ... با پوشش گياهي مطلوب و گونه‌هاي خوشخوراك، آب كافي و هواي معتدل‌تر از قشلاق و ييلاق كه مساعدترين شرايط و فاكتورهاي زيستي مي‌باشد. اين منطقه با مساحتي حدود 90000 هكتار و در بلندترين نقطه قله كوه سولوز و پيرعنبر 2643 متر ارتفاع دارد و رودخانه آق‌چاي از داخل آن عبور مي‌كند و سواحل صخره‌اي وجود قلعه بسطام و احداث سد قورول بر روي رودخانه آق‌چاي و وجود مناظر طبيعي و چشم‌اندازهاي متعدد و دائمي بر زيبايي منطقه افزوده است. اين منطقه در بخش صفائيه خوي واقع است و محدوديت آن شمالاً: از پل علي شيخ بر روي رودخانه آق‌چاي به آغباش، سنت ملا اسماعيل تا بسطام.

شرقاً: از جاده بسطام به كيان، كهريز ميرزا خليل خان، چورس، دول، پيركندي، زارعان، ايري‌بوجاق تا عسگرآباد خوي.

جنوباً: از عسگرآباد به حمزيان، جاده ميدان سفلي، ميدانلار تا شاه عباس گورديك.

غرباً: جاده آسفالته از شاه عباس گورديك از سه راهي قريس تا پل علي شيخ مي‌باشد. از حيات وحش منطقه مي‌توان به كل و بز ، قوچ و ميش ارمني، گرگ، گربه وحشي، گراز، خرس، خرگوش و از انواع پرندگان انواع كبك، انواع پرندگان شكاري و لاشخورها و ... اشاره كرد.

منطقه حفاظت شده مراكان:

در تاريخ 20/11/1344 بنام منطقه حفاظت شده يكانات و مراكان آگهي شد و تحت حفاظت قرار گرفت. در تاريخ 7/6/1347 منطقه يكانات از مراكان جدا گشته و منطقه مراكان به صورت حفاظت شده آگهي گرديد. اين منطقه در 39 درجه عرض شمالي و 45 درجه و 20 دقيقه طول شرقي بين استانهاي آذربايجان شرقي و غربي واقع شده است و با مديريت اداره كل حفاظت محيط زيست آذربايجان‌غربي در حوزه شهرستان خوي اداره مي‌گردد و 92715 هكتار وسعت دارد.

منطقه حفاظت شده مراكان در حاشيه رودخانه ارس واقع شده و بخش شماي آن داراي آب و هواي گرم و بخش جنوبي و غربي آن كوهستاني است. اين منطقه بطور كلي كوهستاني است و بوسيله رودخانه قطور چاي (آق چاي) كه بستر آن در دره عميقي بنام دره شام قرار دارد به دو قسمت تقسيم مي‌شود. در دو سمت شرقي و غربي دره شام، ارتفاعات و دره‌هاي متعددي قرار دارند كه زيستگاه‌هاي عمده حيات وحش كوه زيرا بوجود مي‌آورند. از طرف ديگر دشتهاي كم وسعتي نيز در شرق دره شام داشت (شوره ازر مركان، دشت گلوج) قرار گرفته‌اند كه در برابر چيرگي سيماي كوهستاني منطقه هيچگونه نمودي ندارند. اين منطقه از نظر حيات وحش غني بوده و داراي زيستگاههايي است كه اهم آنها عبارتند از:

زيستگاه قوچ و ميش:

زيستگاه‌هاي مهم قوچ و ميش در غرب دره شام عبارتند از: آق‌داغ، قره خليل، سلطانقلي و ذغال‌چوخوري، دليك آغل، كهليك بداغي، آرپاچوخوري. زيستگاههاي شرق دره شام عبارتند از: كهنه كند، محمدصالح، قوشاآغل، آت آغل، چاي‌كسن، منجقلو، محمد صلاح، تيكمه، قزل آغل گلعرج، الي باشف كليد داغي، ارمني ديمي.

زيستگاه كل و بز:

ارتفاعات صخره‌اي در دو طرف دره شام، گوي‌دره، كچي قلعه‌سي،‌ هلق دره، جلفا داشي، ارتفاعات و دامنه‌هاي صخره‌اي ذره‌بين،‌ ارتفاعات صخره‌اي مشرف به رودخانه مرزي ارس زيستگاههاي كل و بز را تشكيل مي‌دهند.

زيستگاه پلنگ:

ارتفاعات صخره‌اي در دو طرف دره شام،‌ سالابورد، گوي دره‌، آق داغ، ارتفاعات ذره‌بيني زيستگاه پلنگ را تشكيل مي‌دهند.

زيستگاههاي مهم سياه گوش:

علفزارها و تختي‌هاي كهنه‌كند، مولي، يالابورد، قره‌خليل، ترميش، كليد داغي، ارمني ديلي و سركش.

امكانات شكارگاهها:

ساختماني:

منطقه حفاظت شده مراكان با 6 واحد سرمحيط باني و محيط باني و دو ساختمان مهمانسرا در مركز مراكان و شرق منطقه سرمحيط باني عباسي (جلفا) با تمام تجهيزات آماده پذيرايي و اقامتي شكارچيان خارجي و داخلي است.

رودخانه های

رودخانه قطور:

رودخانه قطور در حوزه آبريز ارس مي‌باشد و حوزه آبخيز آن با مساحت 9/3471 كيلومتر مربع از چين‌خوردگيهاي شمال غربي سلسله جبال زاگرس بوجود آمده بطوريكه اراضي محدوده‌اي داراي شيب تند بوده و كمتر اراضي مسطح در اين منطقه مشاهده شده است. مساحت حوزه رودخانه قطور تا ميله مرزي 248 (محل ورودي رودخانه قطور به ايران) در ارتفاع 290 متري، 810 كيلومتر مربع و طول آبراهه‌هاي اصلي در تركيه 115 كيلومتر مي‌باشد. لازم به يادآوري است مشخصات با استفاده از نقشه 250000/ 1 برآورد گرديده است.

رودخانه قطور پس از ورود به خاك ايران در محل مذكور در مسيري از غرب به شرق در درون واحد هيدرولوژيك خود در يك خط القعر جريان مي‌يابد. اطراف اين رودخانه را تا ابتداي دشت خوي كوه‌هاي مرتفعي تشكيل داده و فاصله ميله مرزي تا شهرستان خوي 70 كيلومتر مي باشد. سرشاخه‌هاي متعددي نظير چيليك، كلندسو، آورش، قيله‌ليق، سريك، غازان ، الند و قودوغ بوغان در محل بويلاپوش وارد دشت خوي شده و مورد استفاده قرار مي‌گيرد و سپس با تغيير جهت بسوي شمال به مسير خود ادامه مي‌دهد و وارد دشت ايواوغلي مي‌گردد. رودخانه زيلبر چاي نيز پس از عبور از اين دشت در نقطه‌اي پس از مظفر‌آباد ايواوغلي در داخل منطقه حفاظت شده مراكان وارد قطور چاي مي‌گردد. سرشاخه‌هايي از جنوب دامنه‌هاي شمالي كوههاي ميشو و غازان به زيلبر چاي قبل از پيوستن به قطور چاي و سرشاخه‌هاي ديگر از جانب شمال‌شرقي از دامنه كوههاي قره‌داغ، آق داغ و علي باش به رودخانه قطور چاي پس از پيوستن دو رودخانه به يكديگر مي‌ريزند و نهايتاً در روستاي مراكان به آق‌چاي مي‌پيوندد و با نام قطور چاي (گاهاً آق‌چاي نيز مي‌گويند) از داخل دره‌اي بنام دره شام عبور و در محل پاسگاه مرزي فرهادي به رودخانه ارس منتهي مي‌گردد.

 رودخانه الند:

رودخانه الند از شاخه‌هاي مهم رودخانه قطور بوده كه در شهر خوي جريان دارد. اين رودخانه از كوههاي مرزي ايران و تركيه بنام كاني زيارت، نظر بيك و حاجي بيك سرچشمه مي‌گيرد. اين كوهها در فاصله تقريبي 57 كيلومتري خي واقع‌اند. شاخه‌هاي اوليه اين رودخانه در روستاي بدلان بنام رودخانه بدلان وارد الند مي‌گردد. اين شاخه (بدلان) از كوه اورين بزرگ كهبلندترين قله حوزه آبريز رود الند مي باشد و 3622 متر از سطح دريا ارتفاع دارد سرچشمه مي‌گيرد. كوه اورين در 34 كيلومتري غرب خوي قرار دارد. آب حاصل از ذوب برف‌هاي اين كوه وارد رودخانه بدلان شده و از طريق آن به رودخانه الند مي‌ريزند. پس از الحاق شاخه بدلان، رودخانه قوسي به سوي شمال تغيير جهت داده و در پسك پايين واقع در باختر خني وارد جلگه خوي مي‌شود. طول رودخانه الند تا اين نقطه 70 كيلومتر و حوزه آبريز 712 كيلومتر مربع است و در مواقع پرآبي و سيلابي در پايين روستاي بيزنده وارد رودخانه قطور مي‌گردد.

رودخانه آق چاي:

اين رودخانه از كوه‌هاي مرزي ايران و تركيه سرچشمه گرفته و در ابتدا دو شاخه بوده يكي شاخه شيخ سلو كه از كوههاي شيخ «سلووناور» در ارتفاع 2769 متري سرچشمه گرفته و در محل پايين روستاي كردكندي چالدران شاخه قره دره را كه از ارتفاعات حاجي بيك، يگماله، خان و صدر چشمه مي‌گيرد دريافت و با نام آق‌چاي در كنار روستاهاي زاويه و قينر و دريافت شاخه قينر وارد دره عميق كه اطراف آن را كوههاي صخره‌اي احاطه‌اي كرده است مي‌گردد. حوزه آبريز اين رودخانه 1331 كيلومتر مربع است و پس از گذشتن از روستاي قورول و قره‌ضياء‌الدين و حاجيلار و زنگلان و پس از عبور از پل جاده ترانزيتي محور سه راه ايواوغلي به بازرگان در محل روستاي حسيني آباد در پايين روستاي مراكان به رودخانه قطور منتهي مي‌گردد. اين رودخانه در مسير خود دشت قره‌ضيا‌ءالدين و مزارع اطراف فوق‌الذكر را آبياري و در ماقع پر‌آبي همراه با رودخانه قطور به ارس مي‌پيوندد.

 رودخانه زيلبرچاي:

اين رودخانه از كوههاي ميشو داغ و كوههاي پيام و زنوز سرچشمه گرفته و از شرق به غرب جريان داشته (در محل به قزل چاي نيز معروف است) و در داخل منطقه حفاظت شده مراكان در محل مظفرآباد به رودخانه قطور مي‌پيوندد. آب اين رودخانه بعلت آغشته به گل و لاي و شوري كه از زمين‌هاي شوره‌زار عبور مي‌كند قابل مصرف در امر زراعي نمي‌باشد. حوزه آبريز اين رودخانه 2650 كيلومتر مربع با دبي كيلومتر مربع با دبي آب 441/ 15 ميليون متر مكعب مي‌باشد

حيات وحش شهرستان خوي:

پستانداران:

شهرستان خوي داراي اكوسيستم نادر و وضعيت توپوگرافيك و كليماتولوژي خاص خود است كه موجب پيدايش شرايط زيستگاهي متنوع گرديده است. پستانداران گوناگوني در اين شهرستان زيست مي‌كنند كه از گونه‌هاي به نسبت فراوان كل و بز و قوچ و ميش و شغال، گراز، گرگ و روباه، خرگوش، پلنگ، سياه گوش، تشي، راسو، و انواع جوندگان نظير موش دوپا و سنجاب زميني و ... در اين شهرستان زيست مي‌نمايند.

پرندگان:

پرندگان شهرستان خوي اكثراً خشكزي بوده و جهت آن نسبت به گونه‌هاي آبزي و كنار آبزي فراوان است. از پرندگان شهرستان خوي مي‌توان به:

پرندگان شكاري نظير: عقاب طلايي، ليل، دليجه سنقر، عقاب دشتي، سارگپه، بحري، شاهين، كوكو، بالابان و از لاشخورها دال و كركس و از ساير پرندگان كبك دري، كبك معمونلي، كبك چيل، تيهو، درنا، درناي كوچك، پري شاهرخ، زنبور خور، سبز قبا، انواع چكاوك ، انواع زردپر، باقرقره (كوكر شكم سياه) و انواع چلچله و سهره را نام برد.

آبزيان:

شهرستان خوي با داشتن دو رودخانه قطور و اق چاي و ارتباط با رودخانه مرزي ارس منطقه‌اي با ارزش براي زيست آبزيان از جمله ماهيها است. ماهي علاوه بر تأمين پروتئين جايگاه ممتاري به خود اختصاص مي‌دهد. از طرفي اهميت ماهي‌ها در چرخه حيات و نقشش در اكوسيستم‌هاي آبي و زنجيره غذايي مهم انكاناپذير است. همچنين ماهيگيري از ورزشهاي مفرح و لذت بخش و پرطرفدار است كه در كنار آن استفاده از هواي سالم و مناظر زيباي طبيعي ميسر بوده و باعث آسايش فكري و روحي مي‌شود. ماهيان شناسايي شده در سطح شهرستان كه بطور طبيعي زيست مي‌نمايند ذيلاً اسامي آنها ارائه مي‌گردد.

ماهي كولي، ماهي خياطه، سس ماهي، سس ماهي بزرگ سر، زردپر، سياه ماهي ، ماهي زيرنقره‌اي، كپور معمولي، از ساير آبزيان، مارآبي، سمندر و لاك‌پشت آبزي و خرچنگ و ...

خزندگان و دوزيستان:

خزندگان و دوزيستان مانند ساير جانوران جايگاه خاص خود را در اكوسيستم و زنجيره غذايي دارا مي‌باشند. دوزيستان به عنوان طعمه و غذاي جانوراني چون مارها هستند و خود نيز با تغذيه از حشرات در كنترل آنها نقش دارند. خزندگان نقش مهمي را در زنجيره غذايي به عهده دارند و طعمه گوشتخواراني نظير پرندگان شكاري راسو و غيره هستند و از طرفي خود با تغذيه از حشرات، نرم‌تنان و پستانداران كوچك در كنترل جمعيت آنها دخيل بوده و از اين طريق خدمت مهمي به كشاورزي مي‌نمايند. گاهي خزندگان در مهار كردن بيماريهايي كه توسط حشرات ناقل ايجاد مي‌گردند مفيد واقع شده و به انسان كمك مي‌نمايند.

از انواع خزندگان و دوزيستان اين شهرستان مي‌توان به:

وزغ سبز معمولي، انواع قورباغه‌ها،‌ لاك‌پشت،‌انواع مارمولك ها و گرزه مار، مارجعفري‌، مار تكابي، افعي ، زنجاني، مار آتش، مار سياه كوجه اشاره نمود.

معرفي گونه‌هاي در حال انقراض در شهرستان خوي :

در شهرستان خوي از پستانداراني كه در فهرست گونه‌هاي در معرض خطر انقراض قرار گرفته باشد وجود ندارد ولي از پرندگان در معرض خطر انقراض مي توان به عقاب طلايي، شاهين، بحري، بالابان، عقاب شاهي و كبك دري اشاره نمود.

معرفي گونه‌هاي جانوري خاص منطقه شهرستان خوي:

از گونه‌هاي خاص جانوري منطقه پلنگ، قوچ و ميش ارمني خالص و كل و بز مي‌باشد كه در ساير شهرستانها به ندرت مشاهده مي شود كه بوخور در منطقه حفاظت شده مراكان زيست مي‌نمايد و در ساير مناطق بدلايلي كه فوقاً اشاره شد در ساير مناطق بصورت ناباورانه تهي شده‌اند.درنا، درناي كوچك، پري شاهرخ، انواع پرندگان پا سري فرم و ... را مي‌توان نام برد

 قنوات شهرستان خوي :

در منطقه شهرستان خوي 75 رشته قنات به ثبت رسيده بود كه بعلت بهره‌برداري از آبهاي زيرزميني افزون در مقدار مجاز، موجب گرديده كه تعداد آنها كاهش يابد و در سال آبي 1378-1379 تعداد 7 رشته قنات با دبي آب 457/0 ميليون متر مكعب مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد.

 چاههاي شهرستان خوي:

تعداد چاهاي عميق كشاورزي منطقه 926 حلقه، چاههاي نيمه عميق 608 حلقه، چاه صنعتي 99 حلقه، چاه صنعتي نيمه عميق 42 حلقه، تعداد چاه‌هاي عميق شرب شهري و روستايي 80 حلقه و تعداد چاه‌هاي نيمه‌عميق در شرب شهري و روستايي 3 حلقه بوده است از چاه‌هاي كشاورزي در هر سال 374/340 ميليون متر مكعب.

از چاههاي آب مشروب 057/25 ميليون مترمكعب و از چاههاي صنعتي 271/12 ميليون متر مكعب تخليه مي‌گرديد ولي بر اساس آمار سال 1142 حلقه چاه عميق و 558 حلقه به ترتيب 689/400 و 499/34 ميليون مترمكعب و مجموعاً 188/435 ميليون مترمكعب تخليه سالانه مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد.

بعلت عدم امكان كنترل تجهيزات موتور پمپ در موقع نصب آنها به نظر مي‌رسد كه ميزان بهره‌برداري از چاه‌هاي مختلف منطقه 30 تا 40 درصد افزون بر مقدار دبي مجاز قيد شده در پروانه‌هاي بهر‌برداري مي‌باشد و با افزايش بهره‌برداري از منابع آب زيرزميني در سالهاي اخير و عدم توان در ميزان تخليه و تغذبه آب زيرزميني و بيلان منفي ايجاد شده سطح آب زيرزميني و سفره بشدت پايين آمده و اين افت در 10 سال اخير مخصوصاً در بخش‌هاي غريب دشت محسوس بوده و بر اين اساس و اقدامات اين امور و امر مطالعات سازمان جهت جلوگيري از تداوم اين افت از سال 1372 منطقه فوق از طرف وزارت نيرو تا سال 1380 ممنوعه اعلام گرديده است.

چشمه‌هاي شهرستان خوي:

چشمه‌هاي متعددي در دره‌ها و دشت خوي در ارتباط با آبهاي زيرزميني موجود بوده كه تعداد چشمه‌هاي آماربرداري شده 13 دهنه بوده ولي در سال آبي 1378-1379 تعداد 7 دهنه آمار برداري شده و دبي سالانه 77/3 ميليون متر مكعب مي‌باشد و چشمه‌هاي متعدد در اكثر دره‌هاي مناطق جاري است كه سرشاخه‌هاي رودخانه‌هاي الند و قطورچاي و شاخه‌هاي فرعي اين رودخانه از اين چشمه‌ها شكل مي‌گيرد و به طرف دشت خوي جاري هستند.

چشمه‌هاي آب معدني خوي:

چشمه معدني قره‌شعبان در 6 كيلومتري جاده خوي- تبريز.

چشمه معدني نطرئي در دهكده‌اي به همين نام در شمال‌غربي خوي.

چشم معدني ويشلق در شمال‌غربي خوي

چشمه معدني ايواوغلي در دهكده‌اي به همين نام در شمال‌غربي خوي

چشمه معدني شوربلاغ بيلوار در جنوب دهكده بيلوار در شمال غربي خوي

چشمه معدني زارعان در شمال غربي بيلوار و غرب دهكده زارعان

چشمه معدني دسته دره در شمال‌غربي خوي

چشمه معدني كلوانس در شمال غربي خوي

چشمه معدني شگفتي در شمال‌غربي خوي دامنه جنوبي كوههاي آق بلاغ

آبگرم قارنجه در شمال غربي خوي در دهكده قارنجه

چشمه معدني آبگرم خان در 40 كيلومتري جنوب غربي خوي (دره قطور).

چشمه معدني رازي در جنوب غربي خوي در دهكده‌اي به همين نام.